Typing Safari · Nederlands

De Nederlandse ij op het toetsenbord: één toets of toch gewoon i en j?

· Typing Safari

Geen enkele lettercombinatie is zo herkenbaar Nederlands als de ij. Of je nu ijs, kijken of IJsselmeer schrijft, de twee tekens horen bij elkaar. Nederlandse schrijfmachines hadden daarom meestal een aparte toets voor de ij. Op een computertoetsenbord bestaat zo'n toets niet meer, en dat is geen gemis: al in 1949 stond in een Nederlands standaardleerboek voor machineschrijven dat je de ij gewoon als i en j typt.

Een losse toets op de schrijfmachine

In 1971 schreef J.A. Huisman in De Nieuwe Taalgids het artikel "EI of IJ in internationaal perspectief". Daarin wijst hij erop dat de ij ontbreekt op een gewone schrijfmachine met het zogenoemde universele toetsenbord. Op machines die in Nederland werden verkocht, werd volgens hem vaak een ij bijgeplaatst, zodat het teken met één aanslag geschreven kon worden en maar één spatie innam.

Dat had volgens Huisman een nadeel. De extra ij verdrong een ander teken van zijn plaats, bijvoorbeeld het uitroepteken, of bracht de indeling in de war. Ervaren typisten maakten daardoor nog lang fouten als ze op een nieuwe machine overstapten, en opnieuw telkens als ze op een andere machine werkten. Belgische schrijfmachines hadden de aparte ij-toets overigens niet.

De regel van Schoevers: "Hollandse ij is i en j"

Juist om die reden, schrijft Huisman, leerden typecursussen de "Hollandse" ij als een i gevolgd door een j te typen. In een voetnoot verwijst hij naar het Standaard Leerboek voor het machineschrijven van A.A. Schoevers (Den Haag en Batavia, 1949), waar op pagina 15 kort en krachtig staat: "Hollandse ij is i en j."

Bij blind typen zijn dat twee aanslagen met de rechterhand: de i met de middelvinger en de j met de wijsvinger, die op de thuisrij rust. Die gewoonte sluit naadloos aan op het computertoetsenbord. In Nederland is dat een QWERTY-toetsenbord, meestal met de indeling US-International, en geen van de gangbare indelingen heeft een aparte toets voor ij of IJ. De i en de j zitten er wel op.

Unicode kent de ij nog steeds

Technisch bestaat de enkele ij nog wel. In de Unicode-standaard heeft de hoofdletter IJ codepunt U+0132 en de kleine letter ij codepunt U+0133. Ze zijn opgenomen voor compatibiliteit met enkele oudere tekencoderingen, zodat tekst heen en terug kan worden omgezet zonder verlies.

Het gebruik van die tekens in gewone tekst wordt afgeraden. Unicode beschouwt ze als tekens die je kunt ontleden in i + j, en de veelgebruikte ISO 8859-coderingen kennen de ligatuur niet eens. Daarom wordt de ij vrijwel altijd als twee losse letters opgeslagen. Wel opletten bij hoofdletters: begint een woord met een hoofdletter-IJ, dan krijgen beide letters een hoofdletter, zoals in IJmuiden en IJssel. De Taalunie schrijft dat zo voor.

Typing Safari leert je blind typen in het Nederlands op je eigen toetsenbord via de typelessen. Je snelheid meet je gratis en zonder account met de typetest.

Veelgestelde vragen

Waarom had een Nederlandse schrijfmachine vroeger een aparte ij-toets?

Op machines voor de Nederlandse markt werd vaak een ij bijgeplaatst, zodat de ij met één aanslag op papier kwam en maar één letterbreedte innam. Die toets verdrong wel andere tekens, zoals het uitroepteken.

Moet ik ij als één Unicode-teken of als i en j typen?

Typ i gevolgd door j. Het gebruik van het enkele Unicode-teken (U+0133) wordt afgeraden; het bestaat vooral voor compatibiliteit met oudere coderingen.

Waarom krijgen zowel de I als de J een hoofdletter aan het begin van een woord?

De ij geldt in het Nederlands als één geheel. Daarom schrijf je IJsselmeer en IJsland met twee hoofdletters, ook al typ je ze als twee losse toetsen.

Bronnen

Meer van de blog