Typediploma: zo werd de typecursus een Nederlandse traditie
· Typing Safari
Het typediploma is in Nederland al bijna een eeuw een begrip. Het begon in de jaren tien en twintig met avondcursussen machineschrijven voor (vooral) jonge vrouwen die typiste wilden worden, en groeide uit tot een cursus die veel kinderen in groep 6, 7 of 8 volgen, tegenwoordig grotendeels online. Het diploma wordt uitgereikt door de typeschool of cursusaanbieder zelf, na een examen waarin je blind en met tien vingers laat zien wat je kunt.
Van kantoorvak naar kinderdiploma
Rond 1900 was typen nog geen eigen beroep. Volgens de volkstelling van 1899 werkten er in Nederland slechts 410 vrouwen op kantoor, tegenover ruim 25.000 mannen, en typen hoorde gewoon bij het werk van de kantoorbediende. Dat veranderde snel. Op de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1898 werd een openbare stenografie- en typewedstrijd gehouden, waar vrouwen lieten zien hoe bedreven ze waren. Rond 1905 hadden al meer dan 1.000 "Amsterdamsche jongedames" een cursus "Stenografie en Typewriting" gevolgd, schrijft arbeidshistoricus Kea Tijdens.
In 1913 werd Instituut Schoevers opgericht, dat begon met avondcursussen stenografie en machineschrijven. Op de allereerste typecursus van Schoevers zaten nog vooral mannen, maar dat veranderde volgens Tijdens al snel: typiste werd een uitgesproken vrouwenberoep. Wie de opleiding had afgerond, had een diploma machineschrijven, in de volksmond een typediploma.
Een beroep met tienduizenden typisten
Het typediploma was lange tijd een toegangskaartje tot werk. In de volkstelling van 1947 werden typisten voor het eerst als aparte beroepsgroep geteld: 24.000 typisten en stenotypisten. In 1960 waren het er 52.000, meer dan ooit daarvoor of daarna. Grote bedrijven en overheidsdiensten richtten in de jaren vijftig en zestig hele typekamers in, waar typisten het typewerk voor het hele bedrijf deden.
Daarna ging het hard. In 1973 voerde de actiegroep Man Vrouw Maatschappij campagne onder de titel "Eenmaal getikt, altijd getikt?", met het argument dat iedereen binnen een of twee maanden kon leren typen en dat veel leerlingen het al op school leerden. Volgens Tijdens bestond de typiste die de hele dag met tien vingers teksten overtypte in de jaren negentig niet meer. Het typen zelf verdween niet: het werd een vaardigheid die iedereen nodig heeft.
De typeschool in het dorp
Hoe het typediploma bij kinderen terechtkwam, zie je mooi aan typeschool Koetsdijk in Oudenbosch. Omroep Brabant noemde die in 2019 de oudste typeschool van Nederland. Het allereerste diploma werd er in 1938 gehaald. Oprichter Karel Koetsdijk was directeur van de christelijke basisschool in het dorp en gaf na schooltijd typeles. Hij vroeg de twaalfjarige leerling Anne Reijenga om te helpen. Reijenga kwam in 1968 als assistent in dienst, werd twee jaar later docent en nam de school later over.
Op het hoogtepunt kreeg het instituut 1.200 leerlingen per jaar, en eind jaren zeventig en begin jaren tachtig reisden Reijenga en vijf docenten de regio rond om les te geven. Over het examen zei hij: "Dat geluid wanneer zo'n meute gaat tikken tijdens het examen, dat is toch schitterend." Hij zou in februari 2020 stoppen, waarmee de school na 83 jaar verdween. Het merendeel van de typescholen werkte toen al online, merkte hij op.
De ij: één toets of twee?
Een typisch Nederlands probleem is de ij. In 1971 schreef taalkundige J.A. Huisman in De Nieuwe Taalgids dat de ij ontbrak op een normale schrijfmachine met het zogenoemde universele toetsenbord. Op machines die in Nederland werden verkocht, werd vaak een aparte ij-toets bijgeplaatst, zodat het teken met één aanslag kon worden getypt en maar één spatie innam.
Dat had een nadeel. De ij verdrong een ander teken, zoals het uitroepteken, en ervaren typisten maakten op een nieuwe machine nog lang verkeerde aanslagen. Volgens Huisman leerde je daarom op de opleiding machineschrijven om de "Hollandse" ij gewoon als i en j te typen. Het Standaard Leerboek voor het machineschrijven van A.A. Schoevers uit 1949 zegt het kort: "Hollandse ij is i en j." Zo typen we het nog steeds.
Waarom Nederland op een Amerikaans toetsenbord typt
Opvallend genoeg heeft het Nederlands wel een eigen toetsenbordindeling. In Windows heet die simpelweg "Nederlands", met onder andere de plus-toets rechts van de L. Toch zie je die indeling bijna nergens. Volgens Wikipedia is de Nederlandse indeling historisch en wordt die zelden gebruikt. De standaard in Nederland is US-International: de Amerikaanse QWERTY-indeling met zogenoemde dode toetsen, waarmee je makkelijk accenten typt, zoals in "één", "ideeën" en "café". Nederlandse toetsenborden hebben meestal AltGr op de plek van de rechter Alt-toets en een €-teken naast de 5.
Ook Microsoft erkent die keuze. In 2008 schreef Microsoft-medewerker Michael Kaplan op zijn blog dat de situatie "entirely by design" was en dat Windows "the market preference for the US International keyboard layout in the Netherlands" had opgemerkt. Een Nederlandse lezer had hem toen al geschreven dat de meeste toetsenborden in Nederland Amerikaanse toetsopschriften hebben. Wie in Nederland leert typen, leert dus in de praktijk op een Amerikaanse indeling. Belgen gebruiken daarentegen AZERTY, ook in Vlaanderen.
Blind typen oefenen
Bij Typing Safari leer je Nederlands typen op de standaard Nederlandse instelling (US QWERTY). Met de gratis Nederlandse typetest zie je meteen hoe snel je nu typt.
Veelgestelde vragen
Sinds wanneer bestaat het typediploma in Nederland?
Cursussen machineschrijven bestonden al rond 1905, en Instituut Schoevers begon in 1913 met avondcursussen. De oudste typeschool die Omroep Brabant noemt, Koetsdijk in Oudenbosch, reikte zijn eerste typediploma uit in 1938.
Wie geeft een typediploma uit?
Het diploma wordt uitgereikt door de typeschool of de aanbieder van de cursus, na een examen dat die aanbieder zelf afneemt. Dat was bij de oude typescholen al zo en geldt ook voor de online cursussen van nu.
In welke groep doen kinderen meestal een typecursus?
Veel typecursussen voor kinderen richten zich op groep 6, 7 en 8. Sommige scholen bieden de cursus aan, andere ouders regelen hem zelf voor thuis.
Welk toetsenbord gebruik je in Nederland?
In Nederland is US-International de standaard: een Amerikaans QWERTY-toetsenbord met dode toetsen voor accenten. Er bestaat ook een aparte Nederlandse indeling, maar die wordt zelden gebruikt.
Hoe typ je de ij?
Gewoon als i gevolgd door j. Al in het lesboek machineschrijven van Schoevers uit 1949 stond: "Hollandse ij is i en j."
Bronnen
- "Eens getikt altijd getikt". De rol van arbeidsdeling en technologie bij de opkomst en ondergang van het beroep van typiste, 1898-1998, Kea Tijdens, Tijdschrift voor Genderstudies (1998)
- Anne (69) tikt er na ruim 50 jaar een punt achter: oudste typeschool van Nederland stopt ermee, Omroep Brabant
- EI of IJ in internationaal perspectief, J.A. Huisman, De Nieuwe Taalgids (1971), via DBNL
- Machineschrijven, Offipedia
- QWERTY: US-International in the Netherlands, Wikipedia
- Toetsenbordindeling, Wikipedia
- AZERTY, Wikipedia
- A more usable Dutch keyboard that works properly?, Michael S. Kaplan (2008)
- Keyboard layout Dutch (KBDNE), kbdlayout.info