Typing Safari · Türkçe

1928 Harf Devrimi ve Türkiye'deki daktiloların büyük dönüşümü

· Typing Safari

Bugün bilgisayarda tek tıkla klavye düzeni değiştirebiliyoruz; ancak 1928'den sonra Türkiye'de yazı makinesi kullanan herkes yeni alfabeye uygun klavye sorunuyla yıllarca uğraştı. 1 Kasım 1928'de kabul edilen Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkında Kanun yalnızca okulları ve gazeteleri değil, yazı makinelerini de yeni bir döneme soktu. F klavyenin doğuşuna giden yol, bu dönemin klavye karmaşasında başladı.

Arap harflerinden Latin alfabesine

1353 sayılı kanun 1 Kasım 1928'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde kabul edildi ve 3 Kasım 1928'de Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Arap harfli yazının yerini, Latin alfabesine Ç, Ğ, ı, İ, Ö, Ş, Ü gibi Türkçeye özgü harflerin eklendiği yeni alfabe aldı. Kanun çıkmadan önce, 8-25 Ekim 1928 arasında devlet memurları yeni harflerden sınava tabi tutulmuştu.

Yeni harfleri yazabilen makineler için ise ortak bir klavye dizilişi belirlenmedi. Kullanılan klavyeler büyük ölçüde Türk dilinin özelliklerine göre yapılmamış, birbirinden farklı harf dizilişlerine sahip yabancı klavyelerdi. Kayıtlara göre 1928'de Maliye Vekâleti'nin satın alma komisyonu için bir Türkçe klavye dizilişi hazırlanmıştı; ama bu diziliş ülke çapında bir standarda dönüşmedi.

Her dairede farklı bir klavye karmaşası

Türk diline uygun ulusal bir klavye arayışı 1930'lu yıllarda başladı. Sorun büyüktü: İhsan Sıtkı Yener 1947'de Sultanahmet'teki Birinci Ticaret Lisesi'nde yazdığı bir değerlendirmede, "piyasada 180 çeşit klavye" dolaştığı sürece daktilo öğretiminin anlamsız kalacağını söylüyordu. İşverenler de adayları alışık olmadıkları klavyelerde sınıyor, farklı bir dizilişte hiç yazamayacaklarını anlamıyordu.

Bu dağınıklık en çok ticaret liselerindeki daktilografi eğitimini zorluyordu. Bir okulda öğretilen parmak yerleşimi, öğrencinin mezun olduktan sonra iş yerinde bulacağı makineyle çoğu zaman uyuşmuyordu. Ticaret Öğretim Müdürü Abdullah Nuri Aker başkanlığındaki bir komisyon 10 Mayıs 1943 tarihli raporunda, on parmak yönteminin işleyebilmesi için hiç değilse okullarda tek tip bir klavye kullanılması gerektiğini yazdı.

Karmaşadan bilimsel standarda

1946 Maarif Şûrası'nda klavye üzerine verilen bir önerge oybirliğiyle kabul edildi. Millî Eğitim Bakanlığı 29 Aralık 1948'de Ankara, Adana, İstanbul ve İzmir ticaret liselerinde standart klavyeyi belirleyecek komisyonlar kurulmasına karar verdi. İstanbul komisyonu 29.934 kelimedeki 183.596 harfi saydı ve parmakların gücünü ve çevikliğini doktorlarla birlikte inceledi. Bu çalışmaların en önemli ismi, 1946'dan beri Sultanahmet Ticaret Lisesi'nde öğretmenlik yapan İhsan Sıtkı Yener oldu.

Ortaya çıkan F klavye 20 Ekim 1955'te Bakanlıklar Arası Standardizasyon Komitesi tarafından kabul edildi. 1963'te Gümrük Kanunu'na eklenen bir maddeyle resmî statü kazandı ve İngilizce Vikipedi'ye göre 1990'lara kadar Türkiye'ye ithal edilen bütün daktiloların F klavyeli olması yasal olarak zorunluydu. 1974'te Türk Standartları Enstitüsü F klavyeyi zorunlu standart olarak kabul etti. Böylece 1928'de başlayan klavye karmaşası, daktilolar için ortak bir standartla sona erdi.

Bu yolculuğu bilmek, ortak bir klavye üzerinde on parmak yazmanın değerini daha iyi görmemizi sağlar. Typing Safari derslerde Türkçe on parmak yazmayı kendi Q veya F klavyenizde öğretir; hesap açmadan ücretsiz hız testi ile hızınızı ölçebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

1928'den sonra Türkiye'de hangi klavyeler kullanıldı?

Uzun süre tek bir standart yoktu. Farklı üreticilerin makinelerinde Türkçe harfler farklı tuşlardaydı; İhsan Sıtkı Yener 1947'de piyasada 180 çeşit klavye bulunduğunu yazmıştı.

Ulusal klavye çalışmaları ne zaman başladı?

Arayış 1930'larda başladı. 1943'te bir komisyon okullarda tek tip klavye istedi, 1946 Maarif Şûrası konuyu ele aldı ve 1948'de dört ticaret lisesinde standart klavye komisyonları kuruldu.

Daktilolardaki bu karmaşa ne zaman bitti?

F klavye 1955'te kabul edildi, 1963'te Gümrük Kanunu'na eklenen bir maddeyle resmî statü kazandı ve 1974'te Türk Standartları Enstitüsü tarafından zorunlu standart yapıldı.

Kaynaklar

Blogdan daha fazlası