Düzeltme işareti (şapka) klavyede nasıl çalışır? Ölü tuşun mantığı
· Typing Safari
Düzeltme işareti, yani halk arasındaki adıyla "şapka" (^), Türkçe yazımın en çok ihmal edilen işaretlerinden biridir. Günlük yazıda çoğu zaman atlanır; Türk Dil Kurumu da bazı kelimelerin şapkasız yazılmasının yaygınlaştığını not eder. Yine de düzeltme işareti TDK'nin güncel yazım kuralları arasında yer alır ve Windows'un Türkçe Q ve Türkçe F klavyelerinde onu yazmak için özel bir mekanizma bulunur: ölü tuş (dead key).
Şapka neden hâlâ gerekli?
TDK'nin yazım kurallarına göre düzeltme işareti üç durumda kullanılır:
- Yazılışları aynı, anlamları farklı kelimeleri ayırmak için: "hala" (babanın kız kardeşi) ile "hâlâ" (henüz), "aşık" (eklem kemiği) ile "âşık" (vurgun, tutkun), "adet" (sayı) ile "âdet" (gelenek), "alem" (bayrak) ile "âlem" (dünya, evren) gibi.
- Arapça ve Farsçadan gelen kelimelerde ve özel adlarda ince
gvekünsüzlerinden sonra gelenaveuünlülerinde: "dergâh", "kâğıt", "mahkûm", "sükûn". Kişi ve yer adlarında incel'den sonra da şapka kullanılır: "Lâle", "Elâzığ". - Nispet ekini (
-î) belirtme hâli ve iyelik ekinden ayırmak için: "askerî okul" ile "askeri", "dinî bilgiler" ile "dini", "resmî kuruluşlar" ile "resmi" farklı şeylerdir.
Ölü tuş (dead key) nasıl çalışır?
Windows'un Türkçe Q ve Türkçe F düzenlerinin ikisinde de şapka işareti 3 rakamının üst katmanında (Shift + 3) yer alır. Ancak Shift + 3 tuşuna bastığınızda ekranda hemen bir şey görünmez. Bu davranış hata değil, ölü tuş özelliğidir.
Ölü tuş, tek başına bir karakter basmak yerine bilgisayarın bir sonraki tuşu beklemesini sağlar. Adım adım işlem şöyledir:
Shifttuşunu basılı tutarak3tuşuna bir kez basın ve bırakın.- Ardından şapkalı olmasını istediğiniz ünlüye basın:
a,iveyau(büyük harf içinShiftile birlikteA,İ,U). - Sistem bu iki vuruşu birleştirerek ekrana doğrudan
â,îveyaûyazar.
Windows'un düzen tablosuna göre şapka, noktalı ve noktasız i'yi ayırt etmez: i de ı da î verir, İ de I de Î verir. Aynı tablo e ve o için ê ve ô da üretir. Eğer amacınız harfin üzerine şapka koymak değil de tek başına ^ sembolünü yazmaksa, Shift + 3'ten sonra boşluk tuşuna (Space) basmanız yeterlidir.
Mac'te durum farklı
macOS'un yeni Türkçe F düzeninde Shift + 3 ölü tuş değildir, doğrudan ^ yazar. Şapkalı harfler burada Option tuşuyla tek hamlede gelir: Option + A â, Option + İ (i tuşu) î, Option + U û üretir; Shift eklendiğinde büyük harfler çıkar. macOS'un Türkçe Q düzeninde ise Shift + 3, Windows'taki gibi ölü tuştur.
En sık yapılan hatalar
Ölü tuşu bilmeyen biri Shift + 3'e bastığında ekranda hiçbir şey görmeyince tuşun çalışmadığını sanıp aynı tuşa bir kez daha basabilir; bu da ekrana ^^ yazılmasına yol açar. Bir diğer hata, ölü tuşa bastıktan sonra şapka alamayan bir harfe basmaktır: bu durumda şapka ile harf yan yana ayrı ayrı yazılır.
Bu iki vuruşlu ritme alışmak için şapkalı kelimelerle kısa alıştırmalar yapmak işe yarar. Typing Safari, derslerde Türkçe on parmak yazmayı kendi klavyeniz üzerinde öğretir; hız testi ise ücretsizdir ve hesap gerektirmez.
Sık sorulan sorular
Şapkalı harf yazarken neden ilk tuşta ekrana bir şey gelmiyor?
Windows'ta Shift + 3 bir ölü tuştur. Bir sonraki bastığınız a, i veya u harfiyle birleşip tek bir şapkalı karakter üretmek için bekler.
Klavyede tek başına ^ işareti nasıl yazılır?
Windows'ta Shift + 3 tuşlarına bastıktan sonra bir kez boşluk tuşuna basarsanız tek başına ^ çıkar. macOS'un Türkçe F düzeninde Shift + 3 doğrudan ^ yazar.
Türk Dil Kurumu düzeltme işaretini kaldırdı mı?
Hayır. TDK'nin yazım kuralları, anlam karışıklığını önlemek, bazı alıntı kelimelerde ince ünsüzleri göstermek ve nispet ekini belirtmek için düzeltme işaretinin kullanılmasını öngörür.