Pułapka Z i X: dlaczego AltGr+X daje „ź”, a AltGr+Z daje „ż”
· Typing Safari
W polskim układzie programisty AltGr + Z daje ż, a AltGr + X daje ź, bo z jednej litery bazowej z pochodzą aż dwie polskie litery, a pod klawiszem Z zmieści się tylko jedna z nich. Druga trafiła na sąsiedni X. Każdy, kto zaczyna uczyć się polskiego układu albo tłumaczy go obcokrajowcowi, prędzej czy później pyta właśnie o to.
Dwie litery na jedno „Z”
Spośród dziewięciu polskich liter diakrytycznych aż dwie — ż i ź — mają tę samą literę bazową z. W układzie „Polski (programisty)” każdy klawisz litery ma pod AltGr jeden znak, a pod Shift + AltGr jego wielką wersję: AltGr + Z daje ż, Shift + AltGr + Z daje Ż. Dla ź i Ź potrzebny był więc inny klawisz. Jest nim X: AltGr + X daje ź, a Shift + AltGr + X daje Ź.
Częstsze „ż”, rzadsze „ź”
Nie znamy dokumentu, w którym autorzy układu uzasadnialiby ten wybór, ale dane o częstości liter dobrze pokazują, który z dwóch znaków zyskał na tym podziale. Według tabeli częstości w polskiej Wikipedii, opartej na Narodowym Korpusie Języka Polskiego, ż stanowi około 0,885% liter w tekstach, a ź tylko około 0,061% — ż pojawia się więc mniej więcej czternaście razy częściej. To ż jest w wyrazach takich jak że, żeby, już, może, życie czy duży. ź spotkasz w słowach takich jak źródło, źle, późno, gałąź czy jaźń.
Częstsza litera ma więc skrót z własną literą bazową, a rzadsza leży obok. Klawisz X dobrze się do tego nadaje z dwóch powodów:
- Sąsiedztwo: w układzie QWERTY
Xleży bezpośrednio na prawo odZw dolnym rzędzie. Przy pisaniu bezwzrokowymZnaciska mały palec lewej ręki, aXpalec serdeczny. - Mało używana litera:
xwystępuje po polsku tylko w wyrazach obcego pochodzenia, a literyq,vixsą tylko niekiedy zaliczane do polskiego alfabetu. SkrótAltGr + Xnie zabiera więc miejsca żadnej innej polskiej literze.
Na klawiaturze maszynowej było inaczej
W układzie „Polski (214)”, który w Windows odpowiada klawiaturze w stylu maszynowym, ż i ź nie mają nic wspólnego z klawiszami Z i X. ż leży na klawiszu na prawo od P (z ń pod Shift), a ź to Shift plus klawisz z literą ó, który na klawiaturze ANSI znajduje się nad Enterem. Układ programisty zostawia natomiast amerykańskie QWERTY bez zmian i dokłada polskie litery tylko pod AltGr.
Typing Safari uczy pisania bezwzrokowego po polsku na Twojej własnej klawiaturze w lekcjach, a darmowy test szybkości nie wymaga zakładania konta.
Najczęstsze pytania
Jak najłatwiej zapamiętać, gdzie jest „ż”, a gdzie „ź”?
Częstsze ż ma własną literę Z (AltGr + Z), a rzadsze ź siedzi tuż obok, na literze X (AltGr + X). Kropka „należy” do Z, kreska jest o jeden klawisz dalej.
Czy na Macu w układzie Polski Pro jest tak samo?
Tak. W układzie „Polski Pro” na macOS Option + Z daje ż, a Option + X daje ź, a z Shift odpowiednio Ż i Ź — tak samo jak z AltGr w Windows i w domyślnym polskim układzie Linuksa.
Czy w starszych polskich układach ź było pod innym klawiszem?
Tak. W układzie „Polski (214)” ź wpisuje się klawiszem Shift i klawiszem z ó po prawej stronie klawiatury, bez użycia AltGr, a ż ma osobny klawisz obok P.