Dlaczego układ QWERTZ (Polski 214) odszedł do lamusa, choć opierał się na normie
· Typing Safari
Układ Polski (214) to komputerowa wersja polskiej „klawiatury maszynistki” w układzie QWERTZ, wywodzącej się z niemieckich maszyn do pisania. Polska klawiatura maszynistki była opisana w normach (BN-74/3123-01, PN-F-02000:1987, a dziś PN-I-06000:1997), ale w większości zastosowań wyparł ją układ programisty oparty na amerykańskim QWERTY. Głównym powodem był łatwiejszy dostęp do znaków takich jak { } | \ @ # $ ^ & * ~, ważnych dla programistów i użytkowników komputerów.
Skąd wziął się polski układ QWERTZ
Klawiatura maszynistki powstała z przystosowania niemieckich maszyn do pisania do potrzeb Polski: czcionki z niemieckimi znakami ä ö ü ß zastąpiono polskimi ą ć ę ł ń ó ś ź ż. Ponieważ polskich liter jest więcej niż niemieckich, na maszynach do pisania nie wszystkie wielkie polskie litery miały własne czcionki. Przed upowszechnieniem się komputerów był to jedyny układ klawiatury stosowany w Polsce.
Pierwszą próbę spopularyzowania na szerszą skalę polskiej komputerowej klawiatury do szybkiego pisania bezwzrokowego podjęła w 1985 roku firma IPACO, która powtórzyła układ komputera Mazovia i dostarczała komputery z tą klawiaturą do Narodowego Banku Polskiego i jego oddziałów — NBP przyjął ją jako standard. Klawiatura w tym układzie była także częścią komputera Elwro 801AT.
Normy: BN-74, PN-87 i PN-97
Słowo „norma” w historii tego układu ma kilka znaczeń. Układ Polski (214) używany w MS-DOS, Windows i Linuksie bazuje na starszej normie branżowej BN-74/3123-01 („Rozmieszczenie klawiszy i znaków na klawiaturach alfanumerycznych urządzeń komputerowych”). Polska Norma PN-F-02000:1987 została później zastąpiona przez PN-I-06000:1997, która opisuje zarówno klawiaturę maszynistki, jak i klawiaturę programisty. Klawiatura maszynistki według PN-97 różni się jednak od układu 214 — ma m.in. dwa martwe klawisze do wpisywania polskich liter.
Innymi słowy: układ QWERTZ miał oparcie w normach, ale sama norma nie zdecydowała o tym, czego ludzie używali na co dzień.
Co się dzieje, gdy włączysz 214 na zwykłej klawiaturze
Układ programisty korzysta z klawiatury z amerykańskimi nadrukami QWERTY. Jeśli na takiej klawiaturze włączysz układ Polski (214), napisy na klawiszach przestają się zgadzać z tym, co pojawia się na ekranie:
- klawisz z nadrukiem
Z(na dole) wpisujey, a klawisz z nadrukiemY(u góry) —z, - klawisz
[wpisujeż, a]—ś, - klawisz
;wpisujeł, a'—ą(z Shiftemę), - klawisz
\wpisujeó(z Shiftemź).
Znaki potrzebne w kodzie i w ścieżkach plików są w układzie 214 schowane pod AltGr: ukośnik wsteczny \ to AltGr + Q, @ to AltGr + V, a nawiasy klamrowe { } to AltGr + B i AltGr + N. Nawiasów kwadratowych [ ] i pionowej kreski | w windowsowym układzie Polski (214) nie ma wcale. To dobrze pokazuje, dlaczego programiści i większość użytkowników komputerów wybrała układ programisty.
Układ programisty jako standard
Układ „Polski (programisty)” zachowuje amerykański układ liter i symboli, a polskie litery wpisuje się kombinacją prawego Alt (AltGr) z literą bazową, np. AltGr + E → ę. Wyjątkiem jest ź, które wpisuje się przez AltGr + X. Jest to dziś najczęściej używany układ klawiatury w Polsce i domyślny układ dla języka polskiego w Windows 10 i Windows 11. Krytycy zwracają uwagę, że pisanie bezwzrokowe z kombinacjami AltGr jest trudniejsze niż w układzie maszynistki — ale wygoda dostępu do symboli przeważyła.
Układ 214 wciąż jest dostępny w Windowsie i bywa przypadkowym powodem paniki, gdy ktoś niechcący przełączy układ skrótem Win + Spacja albo Ctrl + Shift i nagle zamiast z wpisuje y.
Typing Safari uczy pisania bezwzrokowego po polsku na Twojej własnej klawiaturze w lekcjach, a swoją prędkość sprawdzisz w bezpłatnym teście szybkości, bez zakładania konta.
Najczęstsze pytania
Dlaczego nagle zamiast Z pisze mi się Y na klawiaturze?
Najczęściej oznacza to przypadkowe przełączenie układu klawiatury w systemie Windows na „Polski (214)” albo na inny układ QWERTZ, np. niemiecki lub czeski. Naciśnij Win + Spacja lub kliknij wskaźnik języka na pasku zadań i wybierz „Polski (programisty)”.
Czy w Polsce produkowano kiedyś fizyczne klawiatury z układem maszynistki?
Tak. W 1985 roku firma IPACO dostarczała do Narodowego Banku Polskiego komputery z klawiaturą w układzie wzorowanym na komputerze Mazovia, a klawiatura maszynistki była też częścią komputera Elwro 801AT.
Czy układ 214 zniknął z Windows 11?
Nie. Układ „Polski (214)” (identyfikator KLID 00010415) nadal można dodać ręcznie w ustawieniach języka, ale domyślnym układem dla języka polskiego jest „Polski (programisty)”.
Czy układ 214 jest zgodny z aktualną normą PN-I-06000:1997?
Nie w pełni. Układ 214 bazuje na starszej normie BN-74/3123-01, a klawiatura maszynistki według normy z 1997 roku ma inny rozkład klawiszy, m.in. dwa martwe klawisze do polskich liter.