از ماشینتحریرهای مکانیکی تا کیبورد امروز؛ تاریخچه شگفتانگیز تایپ فارسی
· Typing Safari
ماشینتحریر حدود سال ۱۹۰۰ میلادی به ایران رسید؛ ماشینی که برای مظفرالدین شاه ساخته شده بود هنوز در کاخ گلستان نگهداری میشود. اما استفاده گسترده از آن تا دهه ۱۹۵۰ طول کشید. مشکل اصلی خود خط بود: حروف فارسی به هم میپیوندند و بسیاری از آنها چهار شکل دارند. سازندگان ماشینتحریر این مشکل را با ادغام شکلها حل کردند و چیدمان کلیدها بعدها در استاندارد ملی ایران ثبت شد؛ ستون فقرات همان چیدمان هنوز در کیبوردهای امروز دیده میشود.
معمای چهار شکل برای یک حرف
در خط لاتین هر حرف دو شکل دارد: بزرگ و کوچک (مثل A و a). اما در خط فارسی بسیاری از حروف چهار شکل دارند: تنها، آغازین، میانی و پایانی. با ۳۲ حرف و چهار شکل برای هر کدام، تعداد کلیدهای لازم برای یک ماشینتحریر بیش از حد زیاد میشد.
راهحل ادغام بود. به نوشته بهروز پرهامی، استاد مهندسی کامپیوتر که پنج دهه در عرصه رایانه و خط فارسی فعال بوده است، در بیشتر حروف فارسی شکل آغازین و میانی به هم شبیهاند و شکل تنها و پایانی هم به هم؛ پس میشد هر جفت را یکی کرد بیآنکه خوانایی و زیبایی خط آسیب جدی ببیند. حروفی مثل «م» و «ب» با دو شکل به جای چهار شکل چندان آسیب نمیبینند و «ه» کمی بیشتر. «ع» و «غ» تنها استثنا بودند که هر چهار شکل را لازم داشتند.
مشکل دیگر پهنای حروف بود. ماشینتحریرهای اولیه برای همه نویسهها پهنای ثابت داشتند، در حالی که پهنای حروف فارسی بسیار متغیر است. سالها طول کشید تا ماشینهایی با نویسههای پهنای متغیر کیفیت متن ماشینشده فارسی را بهطور محسوس بهتر کنند. یکی از باکیفیتترین فونتهای فارسی ماشینتحریر را IBM برای ماشینهای Selectric خود عرضه کرد که به جای اهرم، یک گوی چاپ قابل تعویض داشتند.
کاغذی که به راست میرفت
ماشینتحریر لاتین متن را از چپ به راست مینویسد. برای خط راستبهچپ، جهت حرکت باید برعکس میشد. سلیم حداد، نقاش و مخترعی که در قاهره زندگی و کار میکرد، در سال ۱۸۹۹ در آمریکا برای ماشینتحریر عربی خود ثبت اختراع گرفت. به گزارش نیویورک تایمز در سال ۱۹۰۴، استوانه کاغذ در ماشین او «به جای راست به چپ، از چپ به راست حرکت میکند»؛ همان گزارش به نقل از خود حداد، ماشین او را «نخستین ماشینتحریری» خواند «که ترکی، عربی و فارسی را با موفقیت مینویسد»؛ این ادعای خود مخترع بود، نه یک داوری مستقل. روزنامههای آمریکایی و استرالیایی آن دوره هم نوشتند که این ماشینها «الفبای تازهای با ۵۳ نویسه» دارند.
از آشفتگی تا استاندارد
یک روش رایج برای ساختن کیبورد فارسی این بود که کیبورد عربی موجود را برداشتند و چهار حرف ویژه فارسی (پ، چ، ژ، گ) را در جاهای دلخواه به آن اضافه کردند. نتیجه، چیدمانهای گوناگونی بود که جابهجا شدن تایپیستها میان ماشینهای مختلف را دشوار میکرد.
برای حل این آشفتگی، مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران استاندارد ملی ISIRI 820 را درباره ترتیب حروف بر صفحهکلید ماشینهای تحریر فارسی در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی تهیه کرد. به گفته ویکیپدیای فارسی، کمیسیونی از سازندگان، مصرفکنندگان و کارشناسان برای این کار تشکیل شد و هدف این بود که ترتیب حروف تا حد ممکن کمتر تغییر کند تا تایپیستها سردرگم نشوند.
استانداردهای بعدی صفحهکلید، از جمله ISIRI 2901 (۱۳۷۳ خورشیدی) و ISIRI 9147 (۱۳۸۶ خورشیدی)، بر پایه همین زنجیره ساخته شدند. ردیف خانه امروز در چیدمان استاندارد ویندوز ش س ی ب ل ا ت ن م ک گ است.
ماشینهایی که خودشان شکل حرف را انتخاب میکردند
پیش از رایانههای شخصی، ماشینتحریرهای هوشمند از راه رسیدند. پیشرفتهترین آنها، که «واژهپرداز» نامیده میشدند، برای هر حرف فقط یک کلید داشتند و یک الگوریتم داخلی شکل درست حرف را انتخاب میکرد. این کار یک نویسه تأخیر در چاپ لازم داشت، چون شکل هر حرف به حرف بعدیاش بستگی دارد: مثلاً در «کمتر»، «ک» اول به شکل تنها و پایانی ثبت میشد و وقتی «م» میآمد، به شکل آغازین تبدیل میشد. امروز موتورهای نمایش متن در رایانه همین کار را برای هر حرف انجام میدهند.
Typing Safari تایپ دهانگشتی فارسی را روی همان کیبوردی که دارید در درسها آموزش میدهد. آزمون سرعت تایپ هم رایگان است و به ساختن حساب نیاز ندارد.
پرسشهای متداول
ماشینتحریر فارسی چطور از راست به چپ تایپ میکرد؟
جهت حرکت ارابه برعکس ماشینهای لاتین بود. به گزارش نیویورک تایمز در سال ۱۹۰۴ درباره ماشین سلیم حداد، استوانه کاغذ از چپ به راست حرکت میکرد، پس حروف از راست به چپ کنار هم مینشستند.
ماشینتحریر فارسی چند شکل برای هر حرف داشت؟
برای بیشتر حروف دو شکل: یکی برای آغاز و میانه کلمه و یکی برای حالت تنها و پایانی. «ع» و «غ» هر چهار شکل را لازم داشتند.
آیا چیدمان کیبورد فارسی امروزی از روی ماشینتحریر گرفته شده است؟
چیدمان ماشینتحریر فارسی در استاندارد ISIRI 820 ثبت شد و استانداردهای بعدی صفحهکلید، از جمله ISIRI 2901 و ISIRI 9147، بر پایه آن ساخته شدند.
تفاوت اصلی تایپ مکانیکی قدیم با تایپ دیجیتال امروز چیست؟
در ماشینتحریر مکانیکی، تایپیست خودش شکل آغازی یا پایانی حرف را با کلید جداگانه انتخاب میکرد. امروز برای هر حرف یک کد یونیکد تایپ میشود و موتور نمایش متن شکل درست را خودکار انتخاب میکند.