داستان استاندارد ملی ISIRI 9147؛ چگونه صفحهکلید فارسی به نظم رسید؟
· Typing Safari
استاندارد ملی ISIRI 9147 که در سال ۱۳۸۶ خورشیدی (۲۰۰۷ میلادی) از سوی مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران منتشر شد، چیدمان امروزی صفحهکلید فارسی رایانه را تعریف میکند و جایگزین استاندارد قدیمیتر ISIRI 2901 شد. این استاندارد جای حروف فارسی، نیمفاصله، ارقام فارسی و علائم نگارشی را بر پایه یونیکد مشخص کرده است. اما راه رسیدن به آن چند دهه طول کشید.
از ماشین تحریر تا تولد ISIRI 2901
نخستین استاندارد ملی ایران برای چیدمان حروف فارسی به رایانه مربوط نبود، بلکه به ماشین تحریر: استاندارد ISIRI 820 در سال ۱۹۷۳ میلادی چیدمان ماشینهای تحریر فارسی را تعیین کرد.
برای رایانه، استاندارد ISIRI 2901 در سال ۱۳۶۷ خورشیدی (۱۹۸۸ میلادی) به استاندارد ملی چیدمان صفحهکلید فارسی تبدیل شد. نخستین تجدیدنظر آن در سال ۱۳۷۳ (۱۹۹۴) انجام شد تا با کدگذاری تازهای که استاندارد ISIRI 3342 تعریف کرده بود هماهنگ شود. همان ISIRI 3342 بود که نویسههایی را معرفی کرد که بعدها در یونیکد به نیمفاصله (ZWNJ) و اتصالدهنده (ZWJ) تبدیل شدند.
ISIRI 9147 در سال ۱۳۸۶
در سال ۱۳۸۶ خورشیدی (۲۰۰۷ میلادی)، مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران استاندارد ISIRI 9147 را با موضوع چیدمان حروف و علائم فارسی روی صفحهکلید رایانه منتشر کرد (عنوان انگلیسی آن: Information technology – Layout of Persian letters and symbols on computer keyboards). این استاندارد جایگزین ISIRI 2901 شد و آن را باطل کرد. پایه آن، استاندارد ISIRI 6219 و استاندارد یونیکد است و هر کلید در آن تا سه لایه دارد: بدون Shift، با Shift و با AltGr (کلید Alt سمت راست).
مهمترین ویژگیهای ISIRI 9147 عبارتاند از:
- ی و ک فارسی روی لایه اصلی: کلید
Dحرف «ی» فارسی (U+06CC) و کلید;حرف «ک» فارسی (U+06A9) را مینویسد. «ي» عربی (U+064A) فقط باShift+Dتایپ میشود. - نیمفاصله روی دو کلید: نویسه
ZWNJ(U+200C) هم باShift+Spaceو هم باShift+Bتایپ میشود تا نوشتن کلماتی مانند «میروم» و «کتابها» ساده باشد. اتصالدهنده صفرعرض (ZWJ،U+200D) هم روی کلید بالاچپ (کلید~) قرار دارد. - ارقام فارسی در ردیف اعداد: ردیف اعداد بدون Shift ارقام فارسی
۰۱۲۳۴۵۶۷۸۹(کدهایU+06F0تاU+06F9) را مینویسد. - علائم نگارشی فارسی: گیومه باز
«رویShift+Lو گیومه بسته»رویShift+K، و ویرگول فارسی (،) رویShift+7. - حروف خاص فارسی: «پ» روی کلید
Mو «ژ» رویShift+Cاست.
چرا هنوز همهجا یکسان نیست؟
ویندوز تا نسخه ۷ فقط یک چیدمان فارسی داشت که با ISIRI 9147 فرق میکند (چیدمانی که امروز با نام Persian در فهرست ویندوز دیده میشود). از ویندوز ۸ به بعد، چیدمان جداگانهای با نام Persian (Standard) اضافه شد که به استاندارد ملی بسیار نزدیکتر است، ولی ویکیپدیای فارسی یادآوری میکند که با چیدمان ISIRI کاملاً یکی نیست. یکی از تفاوتها: در Persian (Standard) ویندوز، نیمفاصله روی Shift+B است.
نکته جالب اینکه طبق مستندات مایکروسافت، در ویندوز ۱۰ و ۱۱ هنوز هم چیدمان پیشفرض برای فارسی ایران همان Persian قدیمی است و Persian (Standard) گزینه دوم به شمار میآید. در مقابل، طبق ویکیپدیای فارسی، توزیعهای گنو/لینوکس بهطور پیشفرض از ISIRI 9147 پیروی میکنند.
تایپ سافاری تایپ دهانگشتی فارسی را روی صفحهکلید خودتان در بخش درسها آموزش میدهد. آزمون سرعت تایپ هم رایگان است و به حساب کاربری نیاز ندارد.
پرسشهای متداول
تفاوت اصلی ISIRI 9147 با ISIRI 2901 چیست؟
ISIRI 2901 استاندارد سال ۱۳۶۷ (با تجدیدنظر ۱۳۷۳) بود و ISIRI 9147 در سال ۱۳۸۶ جای آن را گرفت. استاندارد تازه بر پایه یونیکد تدوین شده و جای ی و ک فارسی، نیمفاصله (Shift+Space و Shift+B)، ارقام فارسی و علائمی مانند گیومه و ویرگول فارسی را روی سه لایه کلیدها تعریف میکند.
آیا صفحهکلید استاندارد ویندوز کاملاً مطابق ISIRI 9147 است؟
نه کاملاً. چیدمان Persian (Standard) که از ویندوز ۸ اضافه شد به ISIRI 9147 بسیار نزدیک است و حروف اصلی، ی و ک فارسی و ارقام فارسی را مانند استاندارد دارد، اما در جزئیاتی تفاوت دارد؛ برای نمونه نیمفاصله را روی Shift+B گذاشته است، در حالی که خود ISIRI 9147 آن را روی Shift+Space و Shift+B قرار میدهد.
یادگیری چیدمان استاندارد بهتر است یا چیدمان قدیمی؟
اگر تازه شروع میکنید، چیدمان استاندارد انتخاب منطقیتری است: همان استاندارد ملی ایران است، در لینوکس بهطور پیشفرض به کار میرود، ارقام فارسی را مستقیم مینویسد و کلید نیمفاصله دارد؛ چیزی که چیدمان قدیمی ویندوز ندارد.