Typing Safari · Tiếng Việt

Máy đánh chữ tiếng Việt thời kỳ đầu và nghệ thuật dùng phím chết

· Typing Safari

Trước khi có máy tính và bộ gõ UniKey, đánh máy một trang tiếng Việt đủ dấu là một bài toán cơ khí thật sự. Chữ Quốc ngữ cần 67 chữ cái có dấu (66 dạng nguyên âm mang dấu phụ hoặc dấu thanh, cộng đ), gấp đôi nếu tính chữ hoa. Trong khi đó, một chiếc máy đánh chữ cơ học chỉ có vài chục phím, mỗi phím in được hai ký tự nhờ phím Shift (cơ chế xuất hiện từ máy Remington No. 2 năm 1878). Vậy máy đánh chữ in chữ Quốc ngữ bằng cách nào?

Bí quyết mang tên "phím chết" (dead key)

Câu trả lời là phím chết (dead key). Trên máy đánh chữ thông thường, mỗi lần gõ một phím, thanh chữ đập lên ruy-băng mực rồi trục giấy tự động dịch đi một bước để nhường chỗ cho ký tự tiếp theo. Phím chết thì khác: nó vẫn in dấu lên giấy nhưng không làm trục giấy dịch đi. Ký tự gõ tiếp theo sẽ in đè lên đúng vị trí đó và lúc ấy trục giấy mới dịch.

Vì vậy, trên máy đánh chữ, dấu được gõ trước chữ cái. Ví dụ để in chữ ê:

  1. Gõ phím chết mang dấu mũ ^: dấu mũ được in, trục giấy đứng yên.
  2. Gõ phím chữ e: chữ e in ngay dưới dấu mũ, rồi trục giấy dịch sang ô kế tiếp.

Nhờ vậy, chỉ vài phím dấu có thể kết hợp với mọi nguyên âm, thay vì mỗi chữ có dấu phải có một phím riêng. Một chiếc Olympia Monica de Luxe đời 1978 có bàn phím tiếng Việt, được lưu trên trang dữ liệu máy đánh chữ Typewriter Database, được ghi nhận là dùng phím chết để tạo ra 67 tổ hợp chữ có dấu của tiếng Việt. Người sưu tầm cũng nhận xét bàn phím này đòi hỏi phải nhìn tay, một dải ruy-băng xóa và khá nhiều kiên nhẫn.

Những cỗ máy đánh chữ tiếng Việt

Theo một bài viết trên Saigoneer, máy đánh chữ có mặt ở Việt Nam ít nhất từ năm 1929, và những chiếc đầu tiên dùng bố cục AZERTY theo kiểu Pháp. Cũng theo bài viết này, từ năm 1922, máy đánh chữ của các hãng như Underwood và Royal đã được sửa bố cục bàn phím cho phù hợp với chữ Quốc ngữ. Bố cục tiếng Việt cải biến từ AZERTY được gọi là AĐERTY. Một chiếc Olympia Splendid 33 với bố cục AĐERTY, được dùng tại Việt Nam vào thập niên 1960, hiện được trưng bày tại Bảo tàng Hồ Chí Minh.

Máy đánh chữ tiếng Việt còn được dùng cho đến cuối thập niên 1980, khi đánh máy vẫn là một nghề trong nhiều tòa soạn và văn phòng. Sau đó, máy tính và phần mềm gõ tiếng Việt dần thay thế chúng.

Ngày nay, bộ gõ ghép dấu bằng phần mềm nên dấu luôn nằm đúng chỗ trên từng con chữ. Typing Safari dạy gõ mười ngón tiếng Việt ngay trên bàn phím của chính bạn tại bài học gõ phím, và có bài kiểm tra tốc độ gõ miễn phí, không cần tài khoản.

Câu hỏi thường gặp

Phím chết (dead key) trên máy đánh chữ hoạt động như thế nào?

Phím chết là phím mà khi nhấn, dấu vẫn được in lên giấy nhưng trục giấy không dịch đi. Vì thế người gõ nhấn phím dấu trước, rồi gõ chữ cái: chữ cái in đè lên cùng vị trí và lúc đó trục giấy mới dịch sang ô tiếp theo.

Máy đánh chữ tiếng Việt xưa có dùng bố cục QWERTY không?

Phần lớn là không. Những chiếc máy đánh chữ đầu tiên ở Việt Nam dùng bố cục AZERTY theo kiểu Pháp, và bố cục tiếng Việt dựa trên AZERTY (AĐERTY) vẫn còn được dùng trên máy đánh chữ vào thập niên 1960. Ngày nay máy tính ở Việt Nam chủ yếu dùng bàn phím QWERTY Mỹ kèm bộ gõ Telex hoặc VNI.

Khái niệm dead key ngày nay còn tồn tại trên máy tính không?

Có. Trên các bố cục như US-International hay bàn phím tiếng Pháp, dead key vẫn hoạt động theo cùng nguyên lý: nhấn phím dấu trước rồi nhấn chữ cái để hệ thống ghép thành một ký tự có dấu. Với chữ tiếng Việt mang hai dấu như ấ, trên các bố cục có phím chết cho tiếng Việt, người dùng thường nhấn hai phím chết tương ứng theo bất kỳ thứ tự nào rồi mới nhấn chữ cái.

Nguồn tham khảo

Thêm từ blog