Hòa hay hoà, thủy hay thuỷ: Chuyện quy tắc đặt dấu thanh kiểu cũ và mới
· Typing Safari
Bạn viết "hòa bình" hay "hoà bình", "thủy điện" hay "thuỷ điện"? Cả hai cách đều đang được dùng song song. Chỉ một dấu thanh đặt trên chữ cái này hay chữ cái bên cạnh cũng đủ tạo ra hai quy ước, gọi là đặt dấu "kiểu cũ" và "kiểu mới", và chúng cùng tồn tại trong sách vở, báo chí lẫn bộ gõ máy tính.
Hai trường phái đặt dấu trên nguyên âm đôi
Sự khác biệt chỉ xảy ra ở một nhóm nhỏ vần không có âm cuối, tiêu biểu là oa, oe, uy:
- Kiểu cũ (dựa trên thẩm mỹ): đặt dấu thanh ở giữa hoặc gần giữa từ cho cân đối về mặt thị giác, chẳng hạn
hòa,khỏe,thủy. - Kiểu mới (dựa trên ngữ âm): đặt dấu thanh lên âm chính của vần. Trong
oa, chữothực chất là âm đệm (âm tròn môi /w/), cònamới là âm chính; tương tựelà âm chính trongoevàylà âm chính tronguy. Vì thế kiểu mới viếthoà,khoẻ,thuỷ.
Khi vần có âm cuối, hai kiểu trùng nhau: cả hai đều viết hoàng, thuyền. Từ quý cũng được viết giống nhau ở cả hai kiểu, vì u sau q thuộc phụ âm đầu qu, nên y là nguyên âm duy nhất. Và khi một nguyên âm đã có dấu phụ, dấu thanh luôn đặt lên nguyên âm đó: thuế là đúng, không ai viết dấu sắc trên u.
Bộ gõ máy tính xử lý điều này ra sao?
Người gõ không phải tự tính vị trí dấu: các bộ gõ hiện đại tự đặt dấu theo quy tắc, và cho phép chọn kiểu. UniKey có tùy chọn đặt dấu kiểu oà, uý (thay vì òa, úy); bản UniKey cho Linux (ibus-unikey) ghi rõ tùy chọn này là "Dùng oà, uý (thay vì òa, úy)".
Cụ thể, nếu bạn gõ hoaf theo Telex:
- Khi tắt tùy chọn kiểu mới, bộ gõ đặt dấu huyền lên chữ
othànhhòa. - Khi bật tùy chọn kiểu mới (
oà, uý), bộ gõ đặt dấu huyền lên chữathànhhoà.
Điều cần lưu ý là hai cách viết này là hai chuỗi ký tự Unicode khác nhau: hòa gồm h + ò + a, còn hoà gồm h + o + à. Vì thế, khi tìm từ "hòa" trong một tài liệu viết "hoà", chức năng tìm kiếm thông thường của trình soạn thảo có thể không tìm thấy. Chọn một kiểu và dùng nhất quán trong cùng một tài liệu sẽ tránh được rắc rối này. Nếu bạn soạn tài liệu theo phong cách sách giáo khoa hiện hành ở Việt Nam, đó là kiểu mới.
Typing Safari dạy gõ mười ngón tiếng Việt ngay trên bàn phím của chính bạn tại bài học gõ phím, và có bài kiểm tra tốc độ gõ miễn phí, không cần tài khoản.
Câu hỏi thường gặp
Sách giáo khoa hiện nay dùng kiểu đặt dấu nào?
Kiểu mới. Sách giáo khoa do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành hiện thường đặt dấu theo kiểu mới, ví dụ "Hoá học" thay vì "Hóa học". Tuy vậy, nhiều người vẫn quen viết kiểu cũ trong sinh hoạt hằng ngày, và trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài, kiểu cũ vẫn chiếm ưu thế.
Trong Telex, làm sao để chuyển đổi giữa kiểu đặt dấu cũ và mới?
Đây là tùy chọn của bộ gõ, không phải của Telex. Trong UniKey, bạn mở bảng điều khiển và bật hoặc tắt tùy chọn đặt dấu oà, uý (thay vì òa, úy). Sau đó bộ gõ tự đặt dấu theo kiểu đã chọn khi bạn gõ phím dấu ở cuối từ.
Nếu tôi gõ phím dấu ngay sau chữ cái muốn bỏ dấu thì sao?
Ví dụ gõ hofa thay vì hoaf. Nhiều bộ gõ mới tự động dời dấu về vị trí theo quy tắc đã chọn, nên kết quả vẫn giống như gõ hoaf. Dù vậy, cách được khuyên dùng là gõ phím dấu ở cuối từ, vì đặt phím dấu giữa từ có thể khiến bộ gõ hiểu sai chính tả.