Typing Safari · Türkçe

Noktasız ı ve noktalı İ: Yazılım dünyasını şaşırtan Türkçe klavye bilmecesi

· Typing Safari

Bilgisayar dünyasının en bilinen yerelleştirme sorunlarından biri "Turkish-I problem" yani Türkçe I sorunu olarak anılır. Çoğu dilde küçük i harfinin büyüğü I iken, Türkçede iki ayrı harf çifti vardır: noktasız ı / I ve noktalı i / İ. Bu ince ayrım yalnızca dilbilgisi meselesi değildir; klavye tasarımından yazılımlardaki büyük-küçük harf dönüşümüne, SMS uzunluğundan gerçek hayattaki yanlış anlaşılmalara kadar pek çok olayın merkezinde yer alır.

İki ayrı I, iki ayrı tuş

İngilizce QWERTY klavyede I tek bir tuştur. Türkçe Q klavyede bu tuşun yeri noktasız ı / I çiftine verilir; noktalı i / İ ise İngilizce klavyedeki kesme işareti (') tuşunun yerine, yani orta sırada Ş harfinin hemen sağına taşınmıştır. Türkçe F klavyede i / İ sol elin yüzük parmağının altında, ana sıradadır; noktasız ı / I ise üst sırada, sol işaret parmağının ulaştığı tuştadır.

İlk bakışta basit bir tuş kaydırması gibi görünen bu durum, İngilizce klavyeden Türkçe Q'ya geçenlerin en sık karıştırdığı noktalardan biridir: I tuşuna alışmış biri i yazmak isterken kolayca ı yazar.

Yazılımları bozan küçük-büyük harf dönüşümü

Sorunun asıl büyüdüğü yer bilgisayar yazılımlarıdır. Unicode'da noktasız küçük ı harfi U+0131, noktalı büyük İ harfi U+0130 koduyla tanımlanır; düz I (U+0049) ve i (U+0069) ise ASCII'deki harflerdir. Türkçe kurallarına göre i büyütülünce İ, I küçültülünce ı olur. Büyük-küçük harf dönüşümünü sistemin dil ayarına (locale) göre yapan programlar bu yüzden şaşırtıcı sonuçlar üretebilir.

Örneğin Türkçe dil ayarında çalışan bir program "file" kelimesini büyük harfe çevirdiğinde "FİLE" elde eder; "FILE" bekleyen bir karşılaştırma başarısız olur. Tersine, "IMAGE" kelimesi küçültüldüğünde "ımage" çıkar ve "image" ile eşleşmez. Vikipedi'deki "Dotted and dotless I in computing" maddesi, Türkçe dil ayarlarında tanımlayıcıların beklenmedik biçimde dönüştürülmesine yol açan bu tür sorunlara Oracle, PHP, Java ve .NET'ten örnekler verir; .NET Framework'te "Turkish i" için özel düzenlemeler bulunur.

Günlük hayatta doğan hatalar

Aynı ayrım cep telefonlarında da kendini gösterir. SMS'lerin standart GSM 7 bit alfabesinde ö, ü, Ö, Ü ve Ç bulunur, ama ı, İ, ş, Ş, ğ ve Ğ yoktur. Bu harflerden biri kullanıldığında mesaj UCS-2 kodlamasına geçebilir ve tek bir SMS'e sığan karakter sayısı 160'tan 70'e düşer. 3GPP standardının 8. sürümüyle gelen ve ilk olarak Türkçe için tanımlanan "shift" tabloları bu sorunu hafifletmek için eklendi.

Bu karışıklığın klavye tarafındaki çözümü, ı ve i tuşlarının yerini parmak hafızasına net biçimde yerleştirmektir. Typing Safari derslerde Türkçe Q veya F klavyenizde on parmak yazmayı öğretir; hesap açmadan ücretsiz hız testi ile de kendinizi ölçebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Türkçe Q klavyede noktalı i ve noktasız ı neden yan yana değil?

Türkçe Q, İngilizce QWERTY temelini koruduğu için I tuşu kendi yerinde kalıp noktasız ı / I oldu; noktalı i / İ ise İngilizce klavyedeki kesme işareti tuşunun yerine, Ş harfinin sağına yerleştirildi.

Yazılımlarda Türkçe I sorunu nasıl önlenir?

Kullanıcıya görünmeyen teknik metinlerde (dosya adları, anahtar kelimeler, protokol adları) dilden bağımsız büyük-küçük harf dönüşümü kullanmak gerekir; örneğin .NET'te InvariantCulture, Java'da Locale.ROOT. Kullanıcıya gösterilen Türkçe metinlerde ise Türkçe dil kuralları kullanılmalıdır.

Büyük İ harfi neden bazı eski sistemlerde bozuk görünür?

ASCII tablosunda İ ve ı karakterleri yoktur; bu harfleri ancak UTF-8 veya ISO-8859-9 (Latin-5) gibi Türkçeyi destekleyen kodlamalar doğru saklayabilir. Metin bir kodlamayla yazılıp başka bir kodlamayla okunduğunda harfler bozuk görünür.

Kaynaklar

Blogdan daha fazlası