Telex: Từ điện tín thế kỷ 20 đến kiểu gõ tiếng Việt phổ biến nhất
· Typing Safari
Ít ai ngờ rằng kiểu gõ tiếng Việt quen thuộc nhất trên máy tính và điện thoại ngày nay lại bắt nguồn từ những bức điện tín không dấu đầu thế kỷ 20. Các mã điện báo thời ấy chỉ truyền được chữ cái Latinh cơ bản. Mã Morse không có chữ có dấu cho tiếng Việt, còn mã Baudot và bản chuẩn hóa quốc tế của nó, ITA2 (1932), là mã 5 bit chỉ gồm chữ cái, chữ số và vài ký hiệu, chuyển qua lại bằng hai chế độ "chữ" và "số". Không có chỗ cho ơ, ư hay năm dấu thanh. Vì thế, muốn gửi tiếng Việt mà không bị hiểu nhầm, người ta phải mã hóa dấu bằng chính những chữ cái có sẵn.
Nguồn gốc từ những bức điện tín
Nguy cơ hiểu nhầm là có thật. Ví dụ quen thuộc được nhắc trong các tài liệu về Telex: bức điện "vo de" có thể là "vỡ đê" nhưng cũng có thể là "vợ đẻ". Quy ước Telex ra đời để tránh những tình huống như vậy, và được dùng trong điện tín ở Việt Nam vào khoảng những năm 1920–1930. Học giả, nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh thường được cho là người đã nghĩ ra bộ quy tắc ban đầu, dù chưa có văn bản gốc nào xác nhận trực tiếp điều này.
Cần phân biệt hai khái niệm: điện tín nói chung đã có từ thế kỷ 19, còn mạng telex (teleprinter exchange, mạng máy điện báo đánh chữ có tổng đài) chỉ bắt đầu vận hành từ năm 1933 ở Đức rồi lan ra các nước sau đó. Kiểu gõ mang tên "Telex", nhưng quy ước của nó gắn với điện tín nói chung chứ không chỉ riêng mạng telex.
Nguyên tắc rất đơn giản: thêm một chữ cái không bao giờ đứng cuối âm tiết tiếng Việt để đại diện cho dấu thanh. Âm cuối tiếng Việt chỉ có thể là c, ch, m, n, ng, nh, p, t hoặc bán nguyên âm, nên s, f, r, x, j không bao giờ xuất hiện ở cuối âm tiết. Năm chữ cái này trở thành ký hiệu cho năm dấu thanh:
s: dấu sắc (ví dụ:cas→cá)f: dấu huyền (ví dụ:caf→cà)r: dấu hỏi (ví dụ:car→cả)x: dấu ngã (ví dụ:cax→cã)j: dấu nặng (ví dụ:caj→cạ)
Thanh ngang không cần ký tự phụ. Với quy ước này, hai bức điện ở trên trở nên khác hẳn nhau: "vỡ đê" là vowx ddee, còn "vợ đẻ" là vowj dder.
Cơ chế biến hình nguyên âm và phụ âm
Bên cạnh năm dấu thanh, tiếng Việt còn có các chữ cái đặc trưng như â, ă, ê, ô, ơ, ư và đ. Telex giải quyết bằng hai cơ chế: gõ đúp để tạo dấu mũ hoặc gạch ngang, và ghép chữ w để tạo dấu móc hoặc dấu trăng. Cụ thể, aa thành â, ee thành ê, oo thành ô, dd thành đ; còn aw thành ă, ow thành ơ, uw thành ư. Một từ đầy đủ ghép cả hai loại quy tắc: vieets → viết, mafn → màn.
Khi máy tính cá nhân đến Việt Nam vào thập niên 1980–1990, Telex trở thành cách gõ tiếng Việt trên bàn phím tiếng Anh. VietStar được ghi nhận là phần mềm đầu tiên hỗ trợ Telex, sau đó là BKED, rồi VietKey và UniKey (ra mắt năm 1999) làm nó phổ biến rộng rãi. Năm 1993, Telex được chuẩn hóa như một kiểu nhập liệu trong tiêu chuẩn TCVN 5712, và từ Windows 10 bản 1903, Windows hỗ trợ sẵn cả Telex lẫn VNI.
Bộ gõ hiện đại còn linh hoạt hơn quy ước điện tín gốc. Phím dấu thanh có thể gõ ở cuối từ: tieengs và tieesng đều ra tiếng. Nhưng dấu mũ thì vẫn phải gõ: tiengs chỉ cho ra tiéng, vì thiếu ee. Gõ lặp phím dấu sẽ hủy dấu (pass → pas), còn phím z xóa dấu (asz → a). Nhiều bộ gõ cũng cho phép gõ w đứng một mình thành ư; đây là tiện ích của bộ gõ máy tính, không phải quy ước của thời điện tín. Vì mọi thao tác đều nằm trong ba hàng phím chữ cái, người gõ không cần với tay lên hàng số.
Typing Safari dạy gõ mười ngón tiếng Việt ngay trên bàn phím của chính bạn tại bài học gõ phím, và có bài kiểm tra tốc độ gõ miễn phí, không cần tài khoản.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Telex chọn các phím s, f, r, x, j làm dấu thanh?
Vì không chữ nào trong số đó có thể đứng cuối một âm tiết tiếng Việt: âm cuối chỉ có c, ch, m, n, ng, nh, p, t và bán nguyên âm. Riêng f, j, w, z thậm chí không có trong bảng chữ cái tiếng Việt. Nhờ vậy, khi một trong năm chữ này xuất hiện ở cuối âm tiết, bộ gõ biết chắc đó là ký hiệu dấu thanh.
Gõ w một mình ra ư có phải quy ước từ thời điện tín?
Không. Quy tắc gốc dùng w ghép sau nguyên âm: aw → ă, ow → ơ, uw → ư. Việc gõ riêng w thành ư để tiết kiệm một lần nhấn phím là tiện ích do các bộ gõ máy tính hiện đại thêm vào, và thường có thể bật hoặc tắt.
Ai là người nghĩ ra Telex?
Nguyễn Văn Vĩnh thường được cho là người đặt ra quy ước Telex ban đầu vào khoảng những năm 1920–1930, khi điện tín ở Việt Nam chỉ truyền được chữ cái Latinh không dấu. Đến nay chưa có văn bản gốc nào xác nhận trực tiếp điều này, nên các nguồn đều ghi theo dạng "được cho là".
Gõ Telex có cần với tay lên hàng số không?
Không. Tất cả dấu thanh và dấu phụ trong Telex đều nằm trên ba hàng phím chữ cái, nên khi gõ mười ngón, các ngón tay không phải rời vùng chữ cái để bỏ dấu. Đây là điểm khác biệt chính so với kiểu gõ VNI, vốn dùng hàng phím số.