Typing Safari · Tiếng Việt

UniKey và câu chuyện của Phạm Kim Long: Phần mềm nhỏ thay đổi cách người Việt gõ chữ

· Typing Safari

Nếu hỏi bộ gõ tiếng Việt nào gắn bó lâu nhất với người dùng Windows tại Việt Nam, rất nhiều người sẽ nghĩ ngay đến UniKey — một chương trình nhỏ gọn, miễn phí, chạy mà không cần cài đặt. Tác giả của nó là Phạm Kim Long, người bắt đầu viết bộ gõ đầu tiên từ năm 1994 khi còn là sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội, và phát hành nó dưới cái tên UniKey vào năm 2000.

Bối cảnh "loạn bảng mã" thập niên 1990

Trước khi Unicode được dùng rộng rãi, người dùng máy tính Việt Nam sống trong thời kỳ phân mảnh bảng mã. Miền Bắc phổ biến chuẩn quốc gia TCVN 5712 (thường gọi là TCVN3 hay ABC), miền Nam chuộng bảng mã VNI, còn cộng đồng hải ngoại dùng VISCII — bảng mã do nhóm Viet-Std ở California thiết kế năm 1992. Một văn bản soạn bằng bảng mã này mở trên máy dùng bảng mã khác sẽ hiện ra toàn ký tự lạ. Bên cạnh đó, người dùng có nhiều bộ gõ để lựa chọn, như VietKey.

Từ TVNBK đến UniKey

Hành trình của UniKey bắt đầu sớm hơn năm 2000 khá nhiều. Năm 1994, Phạm Kim Long viết một bộ gõ mang tên TVNBK bằng hợp ngữ (assembly) cho DOS. Đến giữa thập niên 1990, ông chuyển chương trình lên Windows và đổi tên thành LittleVnKey. Năm 2000, ông phát hành bộ gõ với tên mới UniKey, hỗ trợ nhập liệu Unicode và phát hành miễn phí theo giấy phép GNU GPL.

Theo trang chủ unikey.org, UniKey hỗ trợ các bảng mã thông dụng như Unicode, TCVN (ABC), VIQR, VNI và Unicode NCR cho trình soạn thảo web, cung cấp hai kiểu gõ TELEX và VNI, cho phép người dùng tự định nghĩa kiểu gõ và có tính năng gõ tắt với bảng gõ tắt riêng.

Kiến trúc tinh gọn và di sản mã nguồn mở

UniKey nổi tiếng vì nhẹ và không cần cài đặt. Ngoài việc gõ, nó còn có công cụ chuyển mã văn bản: Ctrl + Shift + F6 mở hộp công cụ chuyển mã, Ctrl + Shift + F9 để chuyển mã nhanh và Ctrl + Shift + F5 mở bảng điều khiển. Tính năng chuyển mã giúp người dùng đưa tài liệu cũ soạn bằng TCVN3 hay VNI sang Unicode.

Phần nhân xử lý tiếng Việt của UniKey (UniKey Input Engine) được phát hành theo giấy phép GNU GPL; năm 2001 nó ra mắt lần đầu như một phần của X-Unikey, bộ gõ tiếng Việt cho Linux. Về sau, ibus-unikey do Lê Quốc Tuấn phát triển trên cùng bộ nhân này được dùng rộng rãi trên các bản phân phối Linux. Theo trang chủ UniKey, bộ nhân này cũng được dùng trong chương trình gõ tiếng Việt mặc định của Linux, Mac OS X và các thiết bị iOS; Wikipedia ghi nhận bàn phím tiếng Việt của iOS dùng bộ nhân UniKey từ iOS 4.0 năm 2010.

Về giấy phép, bản UniKey 3.62 là bản chính thức cuối cùng trên Windows có kèm mã nguồn. Từ bản 4.2 (phát hành ngày 18/1/2014), bản chính thức trên Windows chuyển sang dạng phần mềm miễn phí, còn mã nguồn bộ nhân vẫn theo GNU GPL. Các bản gần đây gồm 4.6 RC2 (tháng 9/2023, bổ sung kiểu gõ Simple Telex) và bản 4.6 RC2 cho ARM64 (tháng 6/2025) dành cho máy Windows dùng chip Snapdragon.

Ngày nay Windows (từ Windows 10 bản 1903) và macOS đều có sẵn bộ gõ Telex, nhưng nhiều người Việt vẫn giữ thói quen cài UniKey. Typing Safari dạy gõ mười ngón tiếng Việt trên chính bàn phím của bạn tại bài học gõ phím, và có bài kiểm tra tốc độ gõ miễn phí, không cần tài khoản.

Câu hỏi thường gặp

UniKey ra đời vào năm nào và ai là tác giả?

Tác giả là Phạm Kim Long. Ông bắt đầu viết bộ gõ tiền thân TVNBK năm 1994 (bằng hợp ngữ cho DOS) khi còn là sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội, sau đó đổi tên thành LittleVnKey khi chuyển lên Windows, và phát hành dưới tên UniKey vào năm 2000.

Vì sao UniKey được nhiều người dùng?

UniKey miễn phí, nhẹ, không cần cài đặt, hỗ trợ cả Telex lẫn VNI cùng nhiều bảng mã, và có công cụ chuyển mã văn bản TCVN3/VNI sang Unicode. Theo trang chủ, nó chạy trên các phiên bản Windows từ 9x, 2000, XP đến Windows 10, và có thêm bản ARM64 cho máy dùng chip Snapdragon.

Nhân xử lý của UniKey có dùng trên Linux hoặc macOS không?

Có. Bộ nhân mã nguồn mở của UniKey ra mắt năm 2001 trong X-Unikey cho Linux, sau đó được dùng trong ibus-unikey. Theo trang chủ UniKey, bộ nhân này cũng có mặt trong bộ gõ tiếng Việt mặc định của Mac OS X và iOS.

Nguồn tham khảo

Thêm từ blog