Typing Safari · Tiếng Việt

Vì sao Việt Nam dùng bàn phím QWERTY Mỹ thay vì bố cục phím riêng?

· Typing Safari

Nhiều quốc gia dùng chữ Latinh có dấu có bố cục bàn phím riêng: bàn phím AZERTY của Pháp có phím riêng cho é, è, ç, à, ù; bàn phím QWERTZ của Đức có ä, ö, ü; Thổ Nhĩ Kỳ thậm chí có hẳn bố cục F thiết kế riêng cho tiếng Thổ. Thế nhưng ở Việt Nam, phần lớn laptop và bàn phím rời bày bán đều mang bố cục QWERTY Mỹ, không in một chữ cái có dấu nào. Người Việt gõ dấu bằng phần mềm: Telex hoặc VNI.

Bài toán tổ hợp lớn của chữ Quốc ngữ

Một lý do nằm ở số lượng chữ cần gõ. Tiếng Việt có 12 nguyên âm (a, ă, â, e, ê, i, o, ô, ơ, u, ư, y), mỗi nguyên âm có thể mang một trong 6 thanh (ngang, sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng). Như vậy có 72 dạng nguyên âm chữ thường, trong đó 66 dạng mang ít nhất một dấu (chỉ 6 dạng a, e, i, o, u, y không thanh là có sẵn trong ASCII). Cộng thêm đ là 67 chữ, nhân đôi cho chữ hoa: tiếng Việt cần 134 chữ cái ngoài 52 chữ cái có sẵn trong ASCII.

Bàn phím Mỹ chuẩn chỉ có 47 phím ký tự, mỗi phím hai tầng (thường và Shift), tức 94 ký tự. Không thể đặt mỗi chữ có dấu lên một phím riêng. Giải pháp là tách dấu khỏi chữ: gõ chữ cái gốc, rồi gõ dấu bằng một phím khác, giống như phím chết (dead key) trên máy đánh chữ. Đó chính là cách bố cục tiếng Việt của Windows hoạt động (xem bên dưới), và cũng là cách Telex, VNI hoạt động, chỉ khác là Telex và VNI dùng những phím đã có sẵn trên bàn phím Mỹ.

Chiến thắng của bộ gõ phần mềm và chuẩn TCVN

Khi máy tính cá nhân đến Việt Nam vào thập niên 1980–1990, tiếng Việt được đưa lên bàn phím tiếng Anh bằng phần mềm. VietStar được ghi nhận là phần mềm đầu tiên hỗ trợ Telex; sau đó các bộ gõ như VietKey và UniKey (bản Windows ra mắt năm 1999, do Phạm Kim Long phát triển) trở nên phổ biến. Năm 1993, tiêu chuẩn TCVN 5712 vừa định nghĩa bảng mã VSCII (thường gọi là TCVN3, gắn với các phông chữ "ABC") vừa chuẩn hóa Telex như một kiểu nhập liệu. Ngày nay, từ Windows 10 bản 1903, Windows hỗ trợ sẵn Telex và VNI.

Với cách này, người dùng không cần một bàn phím đặc thù: bộ gõ đọc chuỗi phím từ bàn phím Mỹ rồi ghép thành chữ có dấu. Các phím ký hiệu như { } [ ] vẫn ở nguyên vị trí của bố cục Mỹ, và cách gõ không đổi khi chuyển sang một máy tính khác cũng dùng bàn phím Mỹ.

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn có một bố cục phần cứng ít người biết: Windows có sẵn bố cục "Vietnamese" (tệp KBDVNTC.DLL, có từ Windows 2000), dựa trên tiêu chuẩn TCVN 6064:1995. Trên bố cục này, hàng phím số được thay bằng chữ và dấu: 1 → ă, 2 → â, 3 → ê, 4 → ô, 5–9 lần lượt là dấu huyền, hỏi, ngã, sắc, nặng, 0 → đ; phím [ là ư, phím ] là ơ, còn = cho ký hiệu ₫. Dấu thanh được gõ sau nguyên âm, nên để gõ "viết" bạn nhấn v, i, 3, 8, t. Đổi lại, các chữ số không còn ở tầng thường của hàng số. Phần lớn người Việt vẫn dùng bố cục Mỹ kèm Telex hoặc VNI.

Typing Safari dạy gõ mười ngón tiếng Việt ngay trên bàn phím của chính bạn tại bài học gõ phím, và có bài kiểm tra tốc độ gõ miễn phí, không cần tài khoản.

Câu hỏi thường gặp

Windows có bố cục bàn phím vật lý dành riêng cho tiếng Việt không?

Có. Bố cục "Vietnamese" của Windows (có từ Windows 2000, dựa trên TCVN 6064:1995) đặt ă, â, ê, ô, đ và năm dấu thanh lên hàng phím số, ư và ơ lên hai phím [ và ]. Tuy nhiên, phần lớn người Việt không dùng bố cục này mà chọn bàn phím Mỹ kết hợp Telex hoặc VNI.

Vì sao bàn phím QWERTY Mỹ thuận tiện cho bộ gõ tiếng Việt?

Vì nó có đủ 26 chữ cái Latinh và hàng phím số ở vị trí chuẩn, đúng những phím Telex (chữ cái) và VNI (chữ số) cần dùng. Bộ gõ chỉ cần đọc chuỗi phím từ bố cục này để ghép thành chữ có dấu.

Tiếng Việt cần bao nhiêu chữ cái có dấu?

134 chữ cái (tính cả chữ hoa và chữ thường) ngoài bảng chữ cái ASCII: 66 dạng nguyên âm có dấu cộng đ, nhân đôi cho chữ hoa.

Bàn phím tiếng Pháp (AZERTY) có thể dùng để gõ Telex tiếng Việt không?

Được, vì Telex chỉ cần các chữ cái và mọi chữ cái đều có trên AZERTY. Nhưng vị trí khác QWERTY: A đổi chỗ với Q, Z đổi chỗ với W, còn M chuyển sang bên phải L. Người đã quen QWERTY sẽ phải tập lại các tổ hợp như aw, ow, uw hay aa.

Nguồn tham khảo

Thêm từ blog