VNI và Telex: Cuộc đối đầu giữa phím số và chữ cái khi gõ tiếng Việt
· Typing Safari
Nếu hỏi hai người Việt bất kỳ họ gõ tiếng Việt bằng cách nào, câu trả lời gần như chắc chắn sẽ là Telex hoặc VNI, hai kiểu gõ phổ biến nhất hiện nay. Telex gắn liền với lịch sử điện tín đầu thế kỷ 20, còn VNI ra đời muộn hơn nhiều: năm 1987, gắn với một công ty phần mềm của người Việt tại California.
Sự ra đời của VNI và quy ước phím số
Năm 1987, kỹ sư Hồ Thành Việt sáng lập VNI, một công ty phần mềm gia đình hiện có trụ sở tại Westminster, California. Ông tạo ra cả bảng mã ký tự VNI lẫn kiểu gõ mang cùng tên. Thay vì dùng chữ cái như Telex, kiểu gõ VNI dùng hàng phím số ở phía trên bàn phím (không phải bàn phím số bên phải):
1–5: năm dấu thanh, lần lượt sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng6: dấu mũ (a6→â,e6→ê,o6→ô)7: dấu móc (o7→ơ,u7→ư)8: dấu trăng (a8→ă)9: gạch ngang chữđ(d9→đ)0: xóa dấu thanh
Một từ đầy đủ trông như sau: viet61 → viết (e6 cho ê, 1 cho dấu sắc, có thể gõ cả hai ở cuối từ), truong72 → trường (7 cho móc trên ươ, 2 cho dấu huyền). Ưu điểm dễ thấy là các con số tách biệt hẳn với chữ cái. Bảng mã VNI từng được dùng rất rộng rãi ở miền Nam Việt Nam và đôi khi ở hải ngoại, và kiểu gõ VNI đến nay vẫn được nhiều người Việt trong và ngoài nước sử dụng.
So sánh trải nghiệm gõ thực tế
Điểm mạnh lớn nhất của VNI là ít đụng độ với từ tiếng Anh. Trong Telex, các chữ cái vừa là chữ vừa là phím dấu, nên khi gõ tiếng Anh với bộ gõ đang bật, teen sẽ thành tên (ee → ê), còn pass thành pas (chữ s thứ hai hủy dấu sắc mà chữ s thứ nhất vừa đặt). VNI giữ nguyên những từ này vì từ tiếng Anh thông thường không chứa chữ số. Đổi lại, VNI vướng víu với chuỗi chữ lẫn số: gõ khổ giấy A4 với VNI đang bật sẽ ra Ã, vì 4 là phím dấu ngã.
Ngược lại, Telex có lợi thế khi gõ mười ngón: mọi dấu đều nằm trên ba hàng phím chữ cái, còn với VNI, ngón tay phải vươn lên hàng số cho gần như mỗi âm tiết có dấu. Trên điện thoại, nhiều bàn phím không hiển thị hàng số ở lớp chữ cái chính, nên gõ VNI thường phải chuyển qua lại giữa các lớp phím.
Cả hai đều được hỗ trợ rộng rãi: từ Windows 10 bản 1903, Windows hỗ trợ sẵn cả Telex lẫn VNI, và các bộ gõ như UniKey cho phép chọn một trong hai. Dù chọn kiểu nào, tốc độ vẫn phụ thuộc vào việc gõ mười ngón không nhìn bàn phím. Typing Safari dạy gõ mười ngón tiếng Việt ngay trên bàn phím của chính bạn tại bài học gõ phím, và có bài kiểm tra tốc độ gõ miễn phí, không cần tài khoản.
Câu hỏi thường gặp
Kiểu gõ VNI ra đời vào năm nào và do ai tạo ra?
VNI do kỹ sư Hồ Thành Việt tạo ra năm 1987, cùng với bảng mã VNI. Công ty VNI hiện có trụ sở tại Westminster, California, Hoa Kỳ.
Vì sao VNI ít bị lỗi khi gõ xen kẽ tiếng Anh?
Vì VNI dùng các phím số 1–9 để tạo dấu thanh và dấu phụ thay cho chữ cái. Từ tiếng Anh thông thường không chứa chữ số, nên bộ gõ VNI không biến đổi các từ như text, book hay windows. Ngược lại, VNI có thể biến chuỗi chữ lẫn số như A4 thành Ã.
Phím 0 trong VNI dùng để làm gì?
Phím 0 xóa dấu thanh vừa đặt trên âm tiết, tương tự phím z trong Telex.
Người mới tập gõ mười ngón nên học Telex hay VNI?
Nếu bạn soạn thảo tiếng Việt nhiều, Telex giúp tay không phải rời ba hàng phím chữ cái để bỏ dấu. VNI phù hợp với người thường xuyên gõ xen tiếng Anh và muốn tách bạch dấu với chữ cái. Cả hai đều có sẵn trên Windows (từ Windows 10 bản 1903) và trong các bộ gõ phổ biến như UniKey.